مدارحسن
باز شناسی مفهوم هدایت در قرآن

 

 

باز شناسی  مفهوم هدایت در قرآن

(با تاکید بر روش تدبر در آیات قرآنی )

 

چاپ شده در فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات قرآنی(1393)

 

امین فتحی، عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی

 

 

 

چکیده

 

"هدایتدر لغت به معنای راهنمایی کردن، و در قرآن به مفهوم  هدایت الهی و دلالت آمده است . هدایت استقلالی از طرف خدا بوده و رسولان الهی و کتابهای آسمانی واسطه اند و انسانها در قبول هدایت مختار بوده برخی شاکرانه برخورد کرده وبرخی نا سپاس اند ، ودر کل ، انسانهای کمی از هدایت بهره مند می شوند. "ضلالت " در مقابل هدایت بکار رفته و شیطان مامور الهی نبوده بلکه خداوند او را از راه اختیار خود در مقابل بنی آدم قرار داده است.

در موضوع هدایت ، با عبارتها و عناوین مشابه و نزدیک به هم کار تحقیقی فراوانی انجام گرفته است ، اما بعلت گستردگی دامنه موضوع و باتوجه به ظرفیت بسیار بالای  قرآن کریم در استنباط معارف مورد نیاز بشری ، هنوز قطره ای از اقیانوس بی کران کتاب الهی در معرض مطالعه علاقمندان به معارف وحیانی قرار نگرفته است. این مقاله ضمن اشاره کلی به موضوع هدایت در قرآن ، درصدد مفهوم شناسی هدایت  به روش تدبر در آیات الهی است .در این مفهوم شناسی ، علاوه بر معنای لغوی واژه ، حد اقل به پنج موضوع: متعلقات ، اسباب وآثارهدایت ، ویژگی مهتدین و وضعیت قبل از هدایت نیز توجه شده است.

کلید واژه ها : هدایت در قرآن ، تدبر در آیات ، مهتدین ، اسباب و آثار هدایت ، متعلق هدایت.

 


 

طرح مسئله

 

بر اساس شمارشی که از روی کتاب "المعجم المفهرس " انجام گرفت ، ماده " هدی" 307 بار در قرآن استعمال شده است، از این تعداد 85 بار به لفظ  "هدی" ، 28  بار به شکل اسم و بقیه بصورت فعل آمده و لفظ  "هدایت" نیامده است0

واژه"هدایت"( راه یابی ) از ماده (هدی ) ، در لغت به معنای راهنمایی کردن، نشان دادن راه و در قرآن به معنای : هدایت الهی ، دلالت وآشکارکردن و ارشاد و راهنمایی کردن آمده است( سجادی و هادی فر،126:1391) و "اهتداء" یعنی : هدایت یافتن و قبول هدایت. ( قرشی،1387: 7/145) و در اصطلاح عبارت از:  تعیین کمال مناسب یک شیء و راه رسیده به آن است پس هر موجودی که کمال او عین ذاتش نیست به هدایت نیازمند است" (جوادی آملی ،1389 :35).

با مروری بر آیات قرآن کریم در می یابیم که هادی فقط خداست و هدایت اصلی ،هدایت الهی بوده ( ان الهدی هدی الله : 73 – آل عمران) و هدایت استقلالی مال اوست.(لیس علیک هدایهم و لکن الله یهدی من یشاء : 272-بقره) و هدایت واسطه ای نیز به پیامبران و رسولان الهی (90 – انعام)، کتب آسمانی (185– بقره) و بیت الله ( 96- آل عمران) اطلاق شده است.

با این بیان که اصل هدایت از طرف خدا بوده(23-نجم) و رسولان آن را می آورند(...ربی اعلم بمن جاء بالهدی من عنده... : 37- قصص). و کتاب نیز برای همه نازل شده است (هدی للناس 185- بقره) و همه می توانند از این نعمت گسترده الهی بهره مند شوند(41- زمر)، در این هدایت پیامبران وظیفه ابلاغ را به صورت "بلاغ مبین" دارند (20- آل عمران و 54- نور).در قرآن کریم هدایت برای انسان اختیاری بوده (انا هدیناه السبیل اما شاکرا واما کفورا  : 3- انسان)  و مشیت الهی برهدایت جبری قرار نگرفته  است (...ولو شاء الله لجمعهم علی الهدی...  : 35-انعام) .

"معنای «یهدی من یشاء» و «یضلّ من یشاء» نیز یعنی «خداوند هر کس را که بخواهد، به واسطة خوب اختیار کردن خود او، هدایت می کند و هر کس را که بخواهد، به واسطة بد اختیار کردن خود او، گمراه می کند".(مستشاری،1388: 2/173 )

 هدایت در قرآن به نفس و قلب انسان نسبت داده شده است (ولو شئنا لآتینا کل نفس هدیها... 13- سجده).(... و من یومن بالله یهد قلبه...) ، و دارای مراتب بوده و مراحل آن نسبی است(و وجدک ضالا فهدی 7- ضحی). خداوند هدایتش را بر همه عرضه می کند اما برخی شاکرانه برخورد کرده وبرخی نا سپاسی می کنند( 3- انسان) ، بعضی به شکرانه هدایت پذیری ، هدایتشان افزون می شود(والذین اهتدوا زادهم هدی... 17- محمد) و بعضی اسباب هدایت را بشری گمان کرده و متکبرانه رفتار می نمایند (6- تغابن) و کوردلی را بر "هدی" ترجیح می دهند (17- فصلت) ، ودر کل ، انسانهای کمی از هدایت بهره مند می شوند (... فمنهم مهتد و کثیر منهم فاسقون. 26- حدید) ، در حالی که قبول هدایت به نفع انسان بوده و بی اعتنایی به آن بر ضررش تمام می شود(15- اسراء). هدایت در قرآن امر معنوی بوده و در معدودی از آیات کریمه ، رهنمایی و هدایت ظاهری مطرح شده است ، مانند : (41-نمل – 15-نحل و 97 انعام) . خداوند با رحمتش هدایت را بر خودش لازم دانسته (ان علینا للهدی 12- لیل) و هدایت او کافی است (...و کفی بربک هادیا ونصیرا 31 – فرقان).

"ضلالت " (گم راهی ) در مقابل هدایت بکار رفته ( 16 و 175 بقره) ، واین ماده با همه استعمالاتش 191 بار در قرآن آمده است. اضلال نیز به خدا ( یضل به کثیرا و یهدی به کثیرا... : 26-بقره) ، شیطان (ولقد اضل منکم جبلا کثیرا ... : 62-یس) ، هوای نفس (ولاتتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله... : 26-ص) و مجرمین و امثال آن نسبت داده شده است (و ما اضلنا الا المجرمون : 99- شعراء).

" گرچه هیچ یک از فرشتگان و شیاطین در هدایت و اضلال بشر مستقل نیستند، بلکه مظهر هادی و مضل اند" (جوادی آملی ،1389: 387) .

اما بنظر نمی رسد که کفه ضلالت بمانند هدایت بوده و شیطان مامورتعلیم دیده خدا باشد ، چرا که در آن صورت معذور بوده و مسئولیتی متوجه او نخواهد بود در حالیکه شیطان از امر الهی سرپیچی نموده (ان الشیطان کان للرحمن عصیا : 44-مریم) و فاسق شده است (ففسق عن امر ربه... : 50-کهف) و خداوند بدین سبب او را مذمت نموده و به او وعده آتش داده است (لاملان جهنم منک و ممن تبعک... : 85-ص)، نهایت سخن اینکه خداوند شیطان را از مسیر اختیار خود در مقابل آدم و آدمیان قرار داده است . در قرآن ضلالت به طور مستقیم به خداوند نسبت داده نشده است ، چرا که خداوند هیچگاه ضلالت را برای بندگان خود اراده نمی کند.

 " ضلالت فقدان هدایت است نه یک امر وجودی ...هرگاه فردی باداشتن امکانات هدایت عمدا راه انحراف را بر مسیر مستقیم برگزیند...آنگاه خداوند او را به کیفر تلخ گمراهی گرفتار می کند"(جوادی آملی ،1389: 362) 

واژه ضلالت، متضمن نوعی تحیّر و سرگردانی است و مراد منحرف شدن از راهی است که به مقصد منتهی می‏گردد. «ضال» به کسی گفته می‏شود که مقصود و مطلوبش از او پنهان شده باشد و از راهی که به آن منتهی می‏شود، منحرف گردیده است(امامی،1380: 78)

 

روش پژوهش

 

در موضوع هدایت ، کتابها ، پژوهشها، پایان نامه ها و مقالات زیادی نوشته شده است، اما به علت گستردگی دامنه موضوع و مباحث متعدد معرفتی ، کلامی و اخلاقی فراوانی که بر آن متفرع می شودو نیز موضوعیت هدایت انسان در ارسال رسولان و انزال کتابهای آسمانی و باتوجه به ظرفیت بسیار بالای  قرآن کریم در استنباط معارف مورد نیاز بشری ، هنوز قطره ای از اقیانوس بی کران کتاب الهی در معرض مطالعه علاقمندان به معارف وحیانی قرار نگرفته است.

 

در این موضوع با عبارتها و عناوین مشابه و نزدیک به هم کار تحقیقی فراوانی انجام گرفته است، اما در باب "مفهوم شناسی هدایت "به این شیوه کار نشده است. روش کار در این مقاله به شیوه تدبر در آیات قرآنی بوده بدین صورت که همه آیاتی که ماده "هدی" در آن بکار رفته استخراج ، دسته بندی و بارها مرور شده است و جهت رسیدن به معنای مقصود، گستره مفهومی به کار رفته در آیات در نظر گرفته شده است .و در بحث کلی و تفسیری به شیوه کتابخانه ای و اسنادی بوده است.

 

 

مفهوم شناسی هدایت

در مفهوم شناسی هدایت ، علاوه بر معنای لغوی واژه ومتضاد آن، حد اقل به پنج موضوع نیزباید توجه شود : متعلقات ، اسباب وآثارهدایت ، ویژگی مهتدین و وضعیت قبل از هدایت .

الف - متعلقات هدایت

"حق مطلب این است که معنای هدایت در آنجا که با حرف(الی)مفعول دوم را بگیرد، وآنجا که بخودی خود بگیرد، متفاوت نمیشود، و بطور کلی این کلمه چه بمعنای دلالت‏باشد، و چه‏بمعنای رساندن به هدف، در گرفتن مفعول دوم محتاج به حرف(الی)هست،  ( طباطبایی،1387: 1/56) "گرچه بشکل مقدر.

به هر حال در قرآن کریم بغیر از مواردی که هدایت ، مطلق (بدون متعلق) آمده است،  متعلق هدایت با واژه ها و عبارتهای مختلفی ذکر شده ، که اکثر آنها به مسیر هدایت و برخی از آن به هدف و مقصد هدایت قابل حمل است، مانند:

  • صراط مستقیم (...یهدی من یشاء الی صراط مستقیم . 142-بقره).
  • صراط الحمید (...والی صراط الحمید. 24-حج)
  • صراط العزیز الحمید (... ویهدی الی صراط العزیز الحمید. 6- سباء)
  • صراط سوی (... اهدک صراطا سویا. 43- مریم).
  • سواءالصراط (...واهدنا الی سواءالصراط. 22- ص).
  • سبیل ( انا هدیناه السبیل... 3- انسان).
  • سواءالسبیل (... ان یهدینی سواءالسبیل. 22- قصص).
  • سبل (... وقد هدانا سبلنا... 12- ابراهیم).
  • سبل سلام (یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام... 16- مائده).
  • سبیل رشاد (... اتبعون اهدکم سبیل الرشاد. 38- غافر).
  • آیین (آیینى که از همه آیین‏ها استوارتر و جامع‏تر است)،(ان هذاالقرآن یهدی للتی هی اقوم... 9- اسراء).
  • طریق (... ولا لیهدیهم طریقا. 168- نساء).
  • سنن (...و یهدیکم سنن الذین من قبلکم... 26- نساء).
  • نجدین (راه خیر و شرّ )،(و هدیناه النجدین. 10-بلد).
  • حق ( قل الله یهدی للحق. 35- یونس).
  • رب ( و اهدیک الی ربک فتخشی. 19- نازعات).
  • ایمان (... ان هدیکم للایمان... 17- حجرات).
  • نور (...یهدی الله لنوره من یشاء... 35- نور).
  • رشد (یهدی الی الرشد... 2- جن).
  • از این نزدیکتر (... عسی ان یهدینی ربی لاقرب من هذا رشدا. 24- کهف).
  • جنت (... هدانا لهذا... 43- اعراف).
  • سخن پاک (و هدوا الی الطیب من القول... 24- حج).
  • امر الهی (وجعلناهم ائمه یهدون بامرنا... 73- انبیاء).

 

ب - اسباب و زمینه های هدایت

 

  1. کتاب و قرآن ( ...هدی للناس... 185- بقره).
  2. آمدن حق از طرف خدا (قل جاءکم الحق من ربکم فمن اهتدی... 108- یونس).
  3. وحی الهی (... و ان اهتدیت فبما یوحی الی ربی... 50- سباء).
  4. شرح صدر (فمن یرد الله ان یهدیه یشرح صدره للاسلام...  125- انعام).
  5. اسلام (فان اسلموا فقد اهتدوا... 20- آل عمران).
  6. ایمان ( ان الله لهادالذین امنوا الی صراط مستقیم. 54- حج).
  7. اعتصام به خدا ( ومن یعتصم بالله فقد هدی الی صراط مستقیم. 101- آل عمران).
  8. اعتقاد به خالقیت {هدفمند}خدا (الذی خلقنی فهو یهدین. 78- شعراء).
  9. اعتقاد به معیت خدا با انسان (... ان معی ربی سیهدین. 62- شعراء).
  10. اعتقاد به فاطریت خدا (الا الذی فطرنی فانه سیهدین. 27- زخرف).
  11. تبعیت از رضوان الهی ( یهدی به الله من اتبع رضوانه... 16- مائده).
  12. اتمام نعمت از طرف خدا (... ویتم نعمته علیک و یهدیک صراطا مستقیما. 2- فتح).
  13. تبعیت از رسول (...واتبعوه لعلکم تهتدون. 158- اعراف).
  14. اطاعت از رسول (... و ان تطیعوه تهتدوا... 54- نور).
  15. تبعیت از کسی که خودش هدایت یافته (... امن لا یهدی الا ان یهدی... 35- یونس).
  16. انذار رسول (... لتنذر قوما ... لعلهم یهتدون. 3- سجده).
  17. جهادو تلاش در راه خدا (والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا... 69- عنکبوت).
  18. حرکت به سمت خدا (و قال انی ذاهب الی ربی سیهدین. 99- صافات).
  19. انابه و بازگشت بسوی خدا (...ویهدی الیه من اناب. 27- رعد).
  20. تلاوت قرآن توسط پیامبر(ص)، (و ان اتلو القرآن فمن اهتدی فانما یهتدی لنفسه... 92- نمل).
  21. تبیین آیات (... کذلک یبین الله لکم آیاته لعلکم تهتدون. 103- آل عمران).
  22. هادی امت ( انما انت منذر و لکل قوم هاد. 7- رعد).
  23. اقتداء به هدایت هادیان (اولئک الذین هدی الله فبهداهم اقتده... 90- انعام).
  24. غفران الهی (...لم یکن الله لیغفر لهم ولا لیهدیهم سبیلا. 137- نساء).
  25. اجتباء الهی {گزینش}، (... واجتبیناهم و هدیناهم الی صراط مستقیم. 87- انعام).

ج - آثار و برکات هدایت  خدا

  1. جلب مغفرت الهی (وَإِنِّی لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى. 82- طه).
  2. فلاح و رستگاری (أُوْلَئِکَ عَلَى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. 5- بقره).
  3. در معرض سلام خدا قرار گرفتن  (...وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى. 47- طه).
  4. عدم ترس و اندوه (...فَمَن تَبِعَ هُدَایَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ. 38- بقره).
  5. افزایش هدایت وکسب تقوی (وَالَّذِینَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْواهُمْ. 17- محمد).
  6. خشیت الهی (وَأَهْدِیَکَ إِلَى رَبِّکَ فَتَخْشَى. 19- نازعات).
  7. 7.       اصلاح بال (سَیَهْدِیهِمْ وَیُصْلِحُ بَالَهُمْ. 5- محمد). { به زودى آنان را به راه سعادت رهنمون مى شود و با آمرزش گناهانشان حالشان را نیکو مى کند}.

"مراد از اصلاح بـال ... زنده کردن ایشان است به حیاتى طیب که شایسته شان کند بـراى حـضـور در نـزد پـروردگـارشـان، حـیـاتـى کـه بـا کـنـار رفـتـن پـرده هـا حاصل مى شود. در مـجـمـع البـیـان گـفـتـه : عـلت ایـن کـه در ایـن چـنـد آیـه دو بـار از اصـلاح بـال سـخـن بـه مـیـان آمـده ایـن اسـت کـه مـراد از اولى اصـلاح دل آنـان در دیـن و دنـیـا و در دومـى اصلاح حالشان در نعیم آخرت است، پس در حقیقت اولى سبب نعیم است، و دومى خود نعیم"(طباطبایی،1380: 18/363).

  1. جزو مهتدین شدن (وَمَن یَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ... 97- اسراء).
  2. عدم گمراهی و شقاوت (...فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَایَ فَلَا یَضِلُّ وَلَا یَشْقَى. 123- طه).
  3. خروج از تسلط گمراهگران (وَمَن یَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّضِلٍّ... 37- زمر).
  4. سنگین نشمردن احکام و امتحان خدا (...وَإِن کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِینَ هَدَى اللّهُ...143- بقره).

د- نشانه ها و ویژگی هدایت یافتگان

  1. حمد و سپاس خدا و هدایت را از عنایات خدا دیدن (...و قالوا الحمد لله الذى هدانا لهذا و ما کنا لنهتدى لو لا ان هدانا الله... 43- اعراف).
  2. عدم تبعیت از هوی و هوس (...قل لا اتبع اهوائکم قد ضللت اذا و ما انا من المهتدین. 56- انعام). { بگو: پرستش غیر خدا برخاسته از هواهاى نفسانى شماست و من از هواهاى شما پیروى نمى کنم، چرا که در این صورت گمراه شده و از ره یافتگان نخواهم بود{ .
  3. بجز از خدا از هیچکس نترسیدن (... و لم یخش الا الله فعسى اولئک ان یکونوا من المهتدین . 18-توبه).

دراین آیه نیز نترسیدن از غیر خدا از ویژگی مهتدین ذکر شده است.

  1. اولوالالباب (الّذین یـسـتـمعون القول فیتبعون احسنه اولئک الّذین هدئهم اللّه و اولئک هم اولوا الالباب. 18- زمر).

دراین آیه یکی از ویژگی صاحبان خرد برخورداری از هدایت خدا بیان شده است.

  1. امر به تقوای الهی (ارایت ان کان علی الهی0 او امر بالتقوی. 11و12-علق).

در این آیات نیز دعوت به پرهیزکاری از ویژگی اهل هدایت محسوب شده است.

  1. امنیت الهی (الذین آمنوا و لم یلبسوا إیمانهم بظلم أولئک لهم الامن و هم مهتدون. 82- انعام). {کسانى که به یکتایى خدا در تدبیر جهان ایمان آورده و ایمانشان را با هیچ ستمى نپوشانده و بى اثر نکرده اند آنانند که ایمنى دارند و آنان هدایت یافتگانند}.

"ظلم خروج ازحد وسط (که همان عدل است ) می باشد و دارای درجاتی است که در رأس آنهاشرک قرار دارد... ظلم در آیه به معنای مطلق مواردی است که برای ایمان مضر بوده و آن را فاسد و بی اثر می سازد ،همچنانکه (امن )نیز به معنای مطلق ایمنی از شقاوت و عذاب است." (طیب،1370: 7/  ).

 

  1. درمعرض صلوات و رحمت الهی قرار گرفتن (اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون .157-بقره).

"صلاه خدا نسبت به بنده اش ، انعطاف و برگشتن خدا بسوى بنده است تا بوى رحمت کند... و به صیغه (مهتدون ) آورد تا بقبول هدایت اشاره کرده باشد، که فرع هدایت است "(طباطبایی،1380: 1/  543).

 

  1. آرامش و نرم دلی  (...ثـم تـلیـن جـلودهـم و قـلوبـهم الى ذکر اللّه ذلک هدى اللّه یهدى به من یشاء... 23- زمر). {کتابی که با شنیدن آیات آن... سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می گردد و بدان آرامش می یابد . این است هدایت خدا که هر کس را بخواهد بدان راه می نماید...}.

 

مقصود بیان یکی دیگر از ویژگیهای هدایت الهی و هدایت یافتگان است.

"از شنیدن آیات این قرآن لرزه بر اندام خاشعان از پروردگار مى افتد (و مو بر تنشان راست مى شود) سپس پوست و قلبشان ، برون و درونشان نرم و آماده پذیرش ذکر خدا مى گردد، و آرام و مطمئن مى شود ...چه ترسیم جالب و زیبائى از نفوذ عجیب آیات قرآن در دلهاى آماده ، نخست در آن خوف و ترسى ایجاد مى کند، خوفى که مایه بیدارى و آغاز حرکت است ، و ترسى که انسان را متوجه مسئولیتهاى مختلفش ‍ مى سازد. در مرحله بعد حالت نرمش و پذیرش سخن حق به او مى بخشد و به دنبال آن آرامش مى یابد."

(مکارم شیرازی وهمکاران،1384: 19/453).

 

 

  1. ذکر الهی (... وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّینَ. 198- بقره). {... و به شکرانه هدایتتان او را یاد کنید ،چون قبل از هدایت او، از گمراهان بودید).

 

  1. شکروتکبیر خدا (...وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلى‏ ما هَداکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. 185- بقره). {... و تا خدا را به جهت اینکه هدایتتان کرد بزرگ شمارید و تکبیر گوییدو شاید شکر گزاری کنید}.
  2. توکل بر خدا ( و ما لنا الا نتوکل على الله و قد هدئنا سبلنا... 12- ابراهیم). { چرا ما به خدا توکل نکنیم، در صورتى که او ما را به راههایى که مى رویم هدایت نمود}.

و- وضعیت قبل از هدایت

  1. تاریکی و ظلمت (…ِاذْ رَأى‏ ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً .طه-10). یعنی راهنمایی وقتی محقق می شود که ظلمتی وجود داشته باشد.
  2. غفلت و بی خبری (هـذا بـصـائر للناس و هدى و رحمه لقوم یوقنون (20-جاثیه).

یعنی کتاب و آیین سبب بصیرت و هدایت است ، پس مردم قبل از آن معمولا در وضعیت عدم بصیرت قرار دارند.

"ایـن شـریـعـتـى کـه تـشـریـع شـده، و یـا ایـن قـرآنى که مـشـتـمـل بـر شـریـعـت اسـت...اگـر مـردم بـه آن عمل کنند آنها را بینا ساخته ، و به وسیله آن به راه حق هدایت مى شوند" (طباطبایی:18/ 274  ).

 

  1. کوردلی (و اما ثمود فهدیناهم فـاسـتـحـبوا العمى على الهدى ... 17- فصلت). {و اما ثمودیان، پس ما آنان را راه نمودیم ولى آنان کوردلى را بر هدایت ترجیح دادند...}.

این آیه نشان می دهد که قوم ثمود قبل از عرضه هدایت تشریعی خدا ، دچار کوردلی بوده و به سبب سوء اختیارشان آن را بر هدایت ترجیح داده اند، لذا می توانستند با قبول هدایت الهی از آن حالت رهایی یابند

.

"مـراد از (عـمـى )، گـمـراهـى است، که به استعاره آن را کورى نامیده. و در اینکه در مـقـابـل کـورى هـدایت را قرار داده، اشاره اى است که هدایت خود براى انسان بینایى است، هـمـچـنـان کـه ضلالت کورى است".(طباطبایی :17/  602)

  1. بیماردلی و ناشنوایی نسبت به حقیقت  (قل هو للذین امنوا هدى و شفاء و الّذین لا یؤ مـنون فى اذانهم وقر و هو علیهم عمی. 17- فصلت). (...بگو: این کتاب براى کسانى که ایمان آورده اند رهنمودى است و بیمارى شک و تردید آنان را شفا مى بخشد. و کسانى که ایمان نمى آورند در گوشهایشان سنگینى است...)

یعنی قرآن که سبب هدایت و شفای اهل ایمان است ، غیر مومنان در وضعیتی قراردارند که نه سخن حق را  مى شنوند و نه حجّتى را به خرد می پذیرند .

  1. ترس و اندوه (...فَمَنْ تَبِعَ هُدایَ فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ. 38- بقره).{... کسانى که رهنمود مرا پیروى کنند، نه ترسى آنان را فرامى گیرد و نه اندوهگین مى شوند{. پس در صورت عدم پیروی از هادیان آسمانی ، مردم همواره گرفتار بیم و اندوهند.وضعیت امروز جامعه بشری گواه صادق این واقعیت است.
  2. گمراهی و تیره بختی (… فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقى‏. 123- طه).

بدیهی است که در صورت عدم پیروی از هادیان الهی ، مردم همواره در گمراهی و تیره روزی اند.

 

 

نتیجه

 

هدایت ، رسیدن به نورانیت درونی با تعمیق باور دینی و راهیابی به راه انسانیت (فطرت) یاهمان صراط مستقیم است که عاری از هرگونه کجی و آلودگی بوده و لازمه آن باورداشت خالقیت هدفمند هستی و بهره گیری از کتاب الهی و تبعیت از هادیان و رسیدن به مقام شرح صدر وقبول اسلام می باشد. انسانها قبل از هدایت در وضعیت ظلمت و بی خبری قرارداشته و نسبت به حق و حقیقت بی اعتنا بوده و همواره دچار ترس و اندوه و غرق در تیر ه روزی اند.

و "مهتدین" همان اولوالالباب یعنی واصلان به وادی امن الهی اند که پیوسته با ذکر و تعظیم خدا در معرض نسیم رحمت ویژه الهی قرار داشته ودلهایشان به یاد حق در آرامش است. و با حرکت و تلاش و توجه به خدا از هرگونه کژراهی بازگشته و با کسب مغفرت الهی به دنبال این هدف مقدس و رسیدن به معنویت پایداراند.

و انسانی که به مرحله مهتدین نرسیده ویا در مسیر "اهتدا" قرار نگیرد ، جزو خارج شدگان از امر الهی و زیانکاران بوده (26-حدید) ،(178-اعراف) و کسی را یارای کمک ودستگیری آن نخواهد بود(17- کهف).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Abstract

"  Guidance", The words means guidance, and divine guidance of the Qur'an and the                                             implications. Sideshow guided by God and God's messengers and scriptures are by and       people are free to accept guidance. Some hit thank gratefully and some disappeared     thanks, in general, people are benefiting a bit of guidance. "Straying" is used against in the guidance of God, and Satan not God's agent of choice is placed in front of Adam.

In subject ofguidance, the terms and similar topics and close to a lot of research work has been done, but because of this and because of the wide scope of knowledge required to understand the human capacity in the Holy Quran, is a drop of endless ocean book still divine subject of interest in education has not been revealed. This paper refers to the overall guidance of the Qur'an seek the guidance of the divine through contemplation. Within the meaning of, in addition to the literal meaning of the word, at least five categories: Hardware, Causes and effects of guidance, guidance of those feature`s and status before guidance of those the guidance is also given.

Keywords: guidance in Qur`an, Contrive on the verses, Guidance of those, Causes and       effects of guidance, guidance owned

 

lecturer - amin.fathi45@gmail.com  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع

 

الف- کتابها

  • قرآن کریم ،ترجمه بر اساس المیزان(محمد رضا صفوی)،دفتر نشر معارف، قم.
  • المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، محمد فواد عبدالباقی، انتشارات اسلامی.
  • جوادی آملی، عبدالله،1389،هدایت در قرآن، قم ، مرکز نشر اسراء.
  • طباطبایی،محمدحسین،1376،المیزان،محمدباقرموسوی همدانی،1و17و18، قم، بنیاد علمی فکری علامه طباطبایی.
  • طیب، عبدالحسین، 1374، تفسیر اطیب البیان، ج11 ، تهران ، اسلام.
  • قرشی ، سیدعلی اکبر،1387، قاموس قرآن ، 7، تهران ، دارالکتب الاسلامیه.
  • مستشاری، علی رضا، 1388، تفسیر آیات برگزیده، 2، قم، دفتر نشر معارف.
  • مکارم شیرازی ، ناصر، و همکاران، 1384، تفسیر نمونه ،تهران ، دارالکتب الاسلامیه.

ب- مقاله

  • امامی ، محمد، 1380، "بازکاوی هدایت و ضلالت در قرآن" آموزه های فقهی ،1 ،77تا99، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
  • سجادی، سید ابوالفضل و هادی فر، فریبا، 1391، "معناشناسی واژه "هدی" در قرآن کریم"، حسنا، 12، 122 تا 157، قم.
...

پيام هاي ديگران()     link     ۱۳٩٥/٤/٢۱ - منیره بایرامی فرجود